De perfecte symbiose tussen noot en beeld

Van het onheilspellende fluitje in Once Upon a Time in the West, tot de zware pauk onder de voetstappen van King Kong: filmscores doen wat met je. Maar hoe creëer je zo’n meesterwerk? Volgens Tom Holkenborg ligt het antwoord in een intensieve samenwerking tussen componist en regisseur.

door: Dirk Zekveld

Noten en beelden, twee universele talen die samenkomen in film. Spraakverwarring is een sluipmoordenaar als filmcomponist en regisseur samenwerken. Elkaar creatief vinden ligt niet in woorden besloten, maar in de onuitgesproken, onderliggende boodschap in een briefingsgesprek.

Voor Elvis maakte hij de perfecte mix, in Utrecht maakt hij er tijdens een NFF Masterclass een grap over: “Een klein beetje minder conversatie” lacht Junkie XL laconiek vanuit een kitsch leunstoel. Vanonder zijn stringente Herringbone pet schieten zijn ogen energiek de zaal door. Laptop in de aanslag, van waaruit hij zijn muzikale oeuvre tovert. Hollywood kent hem inmiddels als Tom. Tom Holkenborg. In zeven jaar tijd verruilde hij hyperkinetische elektronica voor cinematische orkestrale composities onder films als Deadpool, Mad Max Fury Road en Brimstone.

mad max

Tom schetst de ideale samenwerking tussen composer en regisseur. “Die is vooral gericht op relatie, geankerd in vertrouwen. In creatieve brainstorms is elkaar motiveren belangrijk. Een regisseur moet balans vinden in: de competenties van zijn composer te benadrukken, een veeleisende houding aannemen en onderbouwde kritiek uiten.

beeld en noot

Feedback speel je niet op de persoon maar is gericht op bouwen van de perfecte symbiose. In het contact met composer moet een regisseur doordacht en klip-en-klaar formuleren. Het is gevaarlijk om een visie in muzikale terminologie te communiceren. Dat schept verwarring. Beter is om het gevoel te omschrijven dat muziek moet oproepen.”

Bij deze masterclass in Utrecht leer ik iets van Tom wat verder gaat dan alleen de perfecte soundscore.
Als regisseur ben ikzelf verantwoordelijk om het voortouw te nemen in het inspireren van anderen, met voorbeelden die mijn visie illustreren en duidelijk maken.
In de praktijk begint mijn samenwerking met een componist vaak tijdens de opnames of eerste montagedag. Terwijl het idee over muziek onderdeel is van het rijpingsproces van de film, al tijdens het schrijven. Maar dit geldt vaak ook voor het werken met editors, VFX-mensen of sound-desginers.

Is dat te laat? Wanneer begint de afstemming tussen noot en beeld?

Toen Sergio Leone en Ennio Morricone samenwerkte aan Once Upon a Time in America was er eerst muziek. Vervolgens schreef Sergio het script terwijl Ennio live aan de piano zijn muziek improviseerde en perfectioneerde. Het was ook de eerste keer dat acteurs bij hun performances werden geregisseerd op timing van de soundtrack. Edgar Wright gingen nog een stap verder tijdens de opnames van Baby Driver.

film music headphones

Samenwerking tussen componist en regisseur is niet altijd zo intensief en vanzelfsprekend geweest. In de periode van ‘stomme’ film werd muziek uitsluitend als sfeermaker gebruikt. Er was geen passende connectie met het beeldverhaal. Toen de geluidsfilm haar intrede deed werden muziek en film gelijktijdig opgenomen. Vaak letterlijk in aangrenzende ruimten.

Nu staat techniek toe dat film en muziek apart worden opgenomen. Tom laat een muziekfragment horen: “De eerste moderne film score was King Kong, de oude welteverstaan (1933)”. Componist Steiner pionierde met symfonische technieken, zoals terugkerende thema’s of leidmotieven voor sleutel karakters. Om hen zo emotionele diepte te geven, waaronder King Kong zelf. Zo ontstaat een iconische soundtrack, helemaal verweven met het verhaal.

Alle succesvolle film scores herbergen dergelijke subliminale boodschappen. Ze spelen slim in op de subtekst van een verhaal of hinten op een karakterverandering. Zo communiceert filmmuziek, vanuit een dito relatie tussen haar ontwerpers, niet met veel woorden maar juist via onderliggende betekenissen. En zo ontstaat een nieuwe taal. Die je voelt, leeft, begrijpt, maar niet kunt uitdrukken in woorden.

Referenties

Tutorial Junkie: How I did it series

BBC podcast serie Sound of Cinema

Updates overzicht